Điều không thay đổi sau 200 năm nhiếp ảnh

 

Bạn hãy xem bức ảnh đầu tiên của nhân loại dưới đây. Đó là bức ảnh mà người chụp đã cần nhiều giờ, thậm chí có thể nhiều ngày để nó xuất hiện. Hôm nay, hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra hàng nghìn bức ảnh chỉ trong một giây.

Giữa hai cột mốc đó là một hành trình kéo dài hơn 200 năm lịch sử nhiếp ảnh. Con người không ngừng tìm đủ mọi cách để việc tạo ảnh nhanh lẹ hơn, dễ dàng hơn và hoàn hảo hơn. Từ những tấm kim loại đầu tiên của Nicéphore Niépce, qua thời đại Leica, phim ảnh, máy ảnh số các loại, điện thoại thông minh cho đến AI, dường như mọi cuộc cách mạng đều hướng về cùng mục tiêu: rút ngắn khoảng cách giữa thế giới thực tại và hình ảnh về nó.

Nếu nhìn từ góc độ công nghệ, chưa bao giờ việc tạo ra một bức ảnh lại dễ dàng như hôm nay. Sau chừng ấy năm phát triển của nhiếp ảnh, khi mọi thứ thay đổi, thì còn điều gì đó vẫn còn nguyên không? Hay nói cách khác: khi việc tạo ra hình ảnh ngày càng dễ dàng hơn, điều gì vẫn còn làm cho nhiếp ảnh trở nên có ý nghĩa?

Nicéphore Niépce, "View from the Window at Le Gras" (1827), bức ảnh lâu đời nhất còn tồn tại trong lịch sử nhiếp ảnh.

1. Bức ảnh đầu tiên là một sự chờ đợi

Năm 1827, Nicéphore Niépce tạo ra bức ảnh được xem là lâu đời nhất còn tồn tại trong lịch sử. Ngày nay, khi nhìn lại, thật khó để gọi đó là một bức ảnh ổn. Nó mờ nhoè, thiếu chi tiết trầm trọng và gần như không mang bất kỳ giá trị thẩm mỹ nào nếu so với hàng tỷ hình ảnh đang được tạo ra mỗi ngày.
Nhưng điều làm nên tầm vóc của bức ảnh đó chưa bao giờ nằm ở chất lượng hình ảnh. Điều đáng kinh ngạc là vì lần đầu tiên trong lịch sử, con người tìm ra được cách lưu giữ ánh sáng.

Để làm được điều đó, Niépce phải chờ đợi. Không phải một vài giây gọi là “phơi sáng” như chúng ta ngày nay. Không phải một cú bấm máy hoàn tất tức thì. Mà là hàng giờ, thậm chí nhiều ngày, để ánh sáng từ thế giới bên ngoài từ từ để lại dấu vết của nó trên một bề mặt cảm quang.

Nghĩ lại, ta thấy bức ảnh đầu tiên của nhân loại không phải là thành công của công nghệ. Nó là thành công của sự kiên nhẫn. Nó được sinh ra từ khả năng ngồi yên lặng và chờ thế giới hiển lộ ra. Đó là một cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa con người và ánh sáng qua nhiếp ảnh. Không phải cuộc gặp gỡ vội vàng của một cú bấm máy, mà là một cuộc gặp gỡ kéo dài nhiều giờ, nơi người ta phải kiên nhẫn chờ thế giới tự hiện ra.

2. Khi nhiếp ảnh trở thành cuộc săn

Chừng một thế kỷ sau, nhiếp ảnh thay đổi chóng mặt. Những chiếc máy ảnh trở nên nhỏ hơn, nhanh hơn và chính xác hơn. Một trong những hiện vật kỳ lạ nhất mà mình từng nghe nói nhiều là chiếc Leica Rifle, được thiết kế từ năm 1938. Về cơ bản, đó là một chiếc Leica được gắn lên báng súng trường, cho phép người sử dụng ngắm và chụp những đối tượng ở rất xa tầm mắt. Hôm nay coi hình chiếc máy đó, có lẽ bạn thấy lạ và thú vị hoặc kỳ dị. Nhưng nó chính là biểu tượng hoàn hảo cho tinh thần của thời đại lúc đó.

Nếu Niépce đại diện cho sự chờ đợi nhẫn nại, thì Leica Rifle đại diện cho sự săn đuổi.

Leica Rifle (1938), một trong những thiết kế kỳ lạ nhất của Leica, biểu tượng cho thời kỳ "săn tìm khoảnh khắc".

Quảng cáo

Người chụp ảnh không còn ngồi yên đợi ánh sáng nữa. Họ bắt đầu đi tìm khoảnh khắc. Họ săn khoảnh khắc cuộc sống con người, săn chim rừng, săn động vật, săn những chuyển động chợt thoáng qua mà mắt người khó có thể ghi nhận. Trong ngôn ngữ cũng phản ánh điều này. Tiếng Anh, người ta nói "shoot a photo", “snapshot”, “trigger”... Ta săn tìm, ta bóp cò, ngắm bắn và cố gắng bắt lấy một khoảnh khắc trước khi nó biến mất.

Suốt nhiều thập niên sau đó, phần lớn lịch sử nhiếp ảnh là lịch sử của tốc độ. Người ta nói rất nhiều về tốc độ lấy nét nhanh hơn. Tốc độ màn trập nhanh hơn. Tốc độ chụp liên tiếp nhanh và nhiều hơn. Mỗi thế hệ công nghệ mới đều công bố họ giúp con người tiến gần hơn tới giấc mơ bắt kịp thời gian giữa dòng chảy của thực tại. Nhiếp ảnh đã chuyển từ nghệ thuật của sự chờ đợi sang nghệ thuật săn đuổi.
Nhìn lại, Leica Rifle thú vị không phải vì hình dáng giống một khẩu súng. Nó thú vị vì nó cho thấy cách con người bắt đầu nhìn nhiếp ảnh. Từ chỗ kiên nhẫn chờ thế giới hiện ra, chúng ta chuyển sang chủ động truy đuổi thế giới. Điều quan trọng không còn là chờ đợi, mà là bắt kịp. Và trong gần suốt từ đó đến nay, điều đó gần như là tinh thần chung của nhiếp ảnh.

AI ngày nay không chỉ chỉnh sửa ảnh, mà còn chỉ với vài dòng mô tả giúp thay đổi biểu cảm và tạo ra những phiên bản khác nhau của cùng một khuôn mặt.

3. Không còn phải săn nữa

Thời AI, rất nhiều, từ những phần mềm mà mình từng thử như Midjourney, Evoto, Flux, GPT Image, Adobe, Topaz lab… cho đến AI mô phỏng giả lập trong thiết bị ghi hình như điện thoại thông minh có thể tự động tạo ảnh, phân loại ảnh và chỉnh sửa hàng loạt trong thời gian rất ngắn. Các mô hình tạo ảnh có thể tạo ra chân dung, phong cảnh hay những khung cảnh hoàn toàn tưởng tượng, mô phỏng chỉ bằng vài dòng mô tả. Lần đầu tiên trong lịch sử, việc tạo ra hình ảnh không còn là thử thách lớn nhất nữa. Chúng ta đã chiến thắng cuộc chiến với tốc độ.

Một bức ảnh từng cần nhiều ngày để xuất hiện giờ đây có thể được tạo ra trong chưa đầy một giây. Điều mà những người tiên phong của nhiếp ảnh không thể hình dung nổi đã trở thành chuyện bình thường hằng ngày. Và có lẽ lần đầu tiên trong lịch sử, khả năng tạo ra hình ảnh không còn thuộc về một nhóm nhỏ những người có kiến thức hay kỹ năng chuyên môn. Nó đang trở thành một năng lực phổ thông của gần như bất kỳ ai.

Chuyện gì tiếp theo? Mình không biết. Mình chỉ cảm nhận rằng khi việc tạo ra hình ảnh trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, nhưng có vẻ giá trị của hình ảnh dường như không tăng lên tương ứng. Chúng ta có nhiều ảnh hơn. Nhìn đẹp đẹp hơn. Sắc nét hơn. Hoàn hảo hơn. Nhưng chưa chắc chúng ta đã nhìn nhiều hơn và lâu hơn.

Có lẽ đây mới là nghịch lý lớn nhất. Trong suốt lịch sử, chúng ta không ngừng phát minh ra những công cụ giúp tạo ra nhiều hình ảnh hơn. Nhưng không ai có thể phát minh ra một cỗ máy giúp con người chú ý nhiều hơn.

4. Chúng ta tìm kiếm gì?

Mình không nghĩ AI là mối đe dọa đối với nhiếp ảnh. Ngược lại, nó là thành tựu đáng kinh ngạc của trí tuệ con người. Giống như máy ảnh số từng thay đổi nhiếp ảnh, AI rồi cũng sẽ trở thành một phần của đời sống sáng tạo.

Điều khiến mình suy nghĩ không phải là AI có thể tạo ra ảnh đẹp đến mức nào. Liệu chúng ta còn nhìn thế giới thực tại với cùng sự chú ý như trước hay không. Một AI có thể tạo ra bức ảnh hoàng hôn đẹp hơn tôi. Một AI có thể tạo ra bầu trời hoàn hảo hơn tôi. Một AI có thể tạo ra những cảnh tượng chưa từng tồn tại.

Nhưng AI không đứng ở nơi đó. Nó không cảm nhận cơn gió đang thổi qua mặt. Không nghe tiếng sóng. Không trải nghiệm cảm giác ánh sáng cuối ngày đang dần biến mất. Điều làm cho một bức ảnh trở nên có ý nghĩa không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng. Nó còn nằm ở cuộc gặp gỡ giữa con người và thế giới vào khoảnh khắc bức ảnh được tạo ra.

Có những bức ảnh mình chụp mà về mặt kỹ thuật chẳng có gì xuất sắc. Nhưng mỗi lần nhìn lại, mình nhớ mình đã ở đâu, thời tiết hôm đó ra sao, ai đang đứng cạnh mình và mình đã nghĩ gì vào khoảnh khắc ấy.

Đó là thứ không thể đo bằng độ phân giải. Mình mới đọc sáng nay lời giới thiệu workshop của người bạn - Maika Elan - có 1 câu rằng: “Tiên vàn là câu hỏi mình là ai, hiểu mình trước, thay vì chỉ băn khoăn mình chụp gì?” Mình thích câu đó. Nhiếp ảnh không chỉ là tạo ra bức ảnh, mà là một cách hiện diện chính mình trong thế giới.

Ảnh mình chụp gia đình ra ngoài sau tháng ngày đại dịch. Có những tấm ảnh không hoàn hảo về mặt kỹ thuật, nhưng lại chứa đựng những điều mà không thuật toán nào có thể đo được.

5. Điều gì không thay đổi sau 200 năm?

Sau 200 năm, điều khó nhất của nhiếp ảnh vẫn không thay đổi. Điều khó nhất ấy không phải tạo ra một bức ảnh. Mà là học cách nhìn.

Máy ảnh ngày càng tốt hơn. Thuật toán ngày càng thông minh hơn. Công cụ ngày càng mạnh hơn. Nhưng mọi công nghệ cuối cùng đều chỉ trả lời cho câu hỏi "làm thế nào". Còn câu hỏi "tại sao" vẫn thuộc về con người. Tại sao dừng lại trước một góc phố? Tại sao nâng máy lên trước một cơn mưa? Tại sao lưu giữ gương mặt của một người thân? Tại sao muốn giữ lại một khoảnh khắc đang trôi qua?

Mình rất thích và nghĩ nhiều về sự hiện diện, kể cả con người với nhau. Có những thứ chỉ hiển lộ ra khi ta ở lại đủ lâu với chúng. Một khuôn mặt. Một con đường. Một thành phố. Một ký ức. Và đôi khi là chính bản thân mình. Mình nghĩ đó là điều mà bức ảnh đầu tiên của Niépce vẫn còn muốn nói với ta sau gần hai thế kỷ.

Rằng trước khi nhiếp ảnh là nghệ thuật tạo ra hình ảnh, nó là nghệ thuật học cách nhìn. Hai trăm năm đã trôi qua. Công nghệ đã thay đổi gần như mọi thứ. Nhưng giữa tất cả những cuộc cách mạng ấy, người chụp ảnh vẫn còn đó.

Có lẽ sau 200 năm, điều không thay đổi không phải là chiếc máy ảnh, cũng không phải là bức ảnh. Điều không thay đổi là khát vọng rất con người muốn giữ lại một điều gì đó trước khi nó biến mất: một tia sáng cuối ngày, một gương mặt thân quen, một cơn mưa ngang phố, một khoảnh khắc của đời sống.

Trước khi là nghệ thuật tạo ra hình ảnh, nhiếp ảnh có lẽ vẫn là nghệ thuật học cách hiện diện. Hai trăm năm trước là vậy. Và có lẽ hai trăm năm nữa cũng vậy.


"Có những thứ chỉ hiện ra khi ta ở lại đủ lâu với chúng." Mình chụp lại khi làm việc cho Khacten.com

Đây là suy nghĩ cá nhân, cùng những trải nghiệm suốt thời gian dài chụp ảnh, đánh giá thiết bị, bình chọn ảnh, hướng dẫn nhiếp ảnh, học hỏi… xin chia sẻ anh em.